რეპლიკაციური უნარის ოთხი ცვალებადი დონე: ცენტრიოლები, პროგენიტორული უჯრედები, გამეტები, კვება
ჩამოტვირთვები
დაბერების ბიოლოგია მექანიზმების სიმრავლეს გვთავაზობს, მაგრამ ექსპერიმენტს ხშირად არ აქვს ერთი, წინასწარ შეთანხმებული სიდიდე, რომლითაც „გაუმჯობესება“ გაიზომება. ჰოლმარკების სქემა ზიანს ერთ სიად აწყობს [1,2], თუმცა ამ სიიდან არ გამომდინარეობს, რომელი პარამეტრი უნდა შეიცვალოს პირველად და რა უნდა ჩაითვალოს წარმატებად. მიმოხილვაში ვსვამთ ვიწრო და ოპერაციულ კითხვას: რამდენ დამოუკიდებელ წერტილში შეიძლება რეპლიკაციული უნარის შეცვლა დღეს არსებული მეთოდებით და რა ჩაითვლება მტკიცებულებად თითოეულ მათგანში.
რეპლიკაციულ უნარს ვიგებთ ოპერაციულად: ეს არის სრული დაყოფების რაოდენობა, რომელსაც უჯრედული ხაზი განსაზღვრულ პირობებში ასრულებს ფუნქციური ფენოტიპის შენარჩუნებით - იზომება პოპულაციური გაორმაგების დონით, კლონის ზომის განაწილებით ან ხაზის მარკერის შემნარჩუნებელი უჯრედების წილით. ასეთი განსაზღვრება განზრახ უფრო ვიწროა, ვიდრე „ჯანსაღი სიცოცხლის ხანგრძლივობა“, და უფრო ფართო, ვიდრე ჰეიფლიკის ზღვარი.
გამოვყოფთ ოთხ დონეს, რომელთაც განსხვავებული ფიზიკური სუბსტრატი, განსხვავებული დროითი მასშტაბი და - რაც მთავარია - განსხვავებული მარცხის რეჟიმი აქვთ: დედა ცენტრიოლის სტრუქტურული მემკვიდრეობითობა; ქსოვილის პროგენიტორების რეზისტენტობა სენესცენციის მიმართ; გამეტების რეკონსტიტუცია სომატური უჯრედებიდან; კვების ბიოპროცესული მოდიფიკაცია. თითოეული დონისთვის ვაყალიბებთ სამ რამეს: ჩარევას, იმ მაჩვენებელს, რომელიც წარმატებად ჩაითვლება, და იმ დაკვირვებას, რომელიც მტკიცებას უარყოფს. სწორედ ეს სამეული ქმნის განსხვავებას დეკლარაციასა და ექსპერიმენტს შორის. ჩვენი განსაზღვრება არ მოიცავს ორგანიზმის დონის საბოლოო წერტილებს, რომლებსაც ამ მიმოხილვაში არ განვიხილავთ.
შემდეგ ვაძლევთ ერთ სატესტო მატრიცას, რომლის გაშვებაც არსებული მეთოდებით შესაძლებელია: ჩარევა, პირველადი მაჩვენებელი, უარმყოფელი დაკვირვება და პირველ შედეგამდე რეალისტური ვადა თითოეული დონისთვის. ვაცხადებთ ორ საპროექტო წესს: ვერც ერთი დონე არ შეფასდება მხოლოდ მარკერით - აუცილებელია ფუნქციური მაჩვენებელი; და უარყოფითი შედეგი ერთ დონეზე საინფორმაციოა და არა ფატალური, ვინაიდან დონეები ნაწილობრივ დამოუკიდებლად მიიჩნევა - რაც ამავე დროს მატრიცის მთავარი სისუსტეა, ვინაიდან ნაწილობრივი დამოუკიდებლობის დაშვება ადვილია, ხოლო დამტკიცება - ძნელი.
ბოლოს ღიად ვამბობთ, რამდენად თხელია მტკიცებულებათა ბაზა: სამი დონისთვის ის ძირითადად პრეკლინიკურია, მეოთხესთვის - პროდუქტსპეციფიკური; ნაწილი ციტირებული ნაშრომი ავტორთა საკუთარი ინსტიტუტის ღია წვდომის ჟურნალებშია გამოქვეყნებული, რაც ინტერესთა კონფლიქტად ცხადდება. მიმოხილვა განკუთვნილია უპირველესად იმ ლაბორატორიებისთვის, რომლებსაც ერთი, წინასწარ შეთანხმებული საზომი სიდიდე სჭირდებათ. მიმოხილვის მიზანი ახალი თეორიის შეთავაზება არ არის - მიზანია არსებული მტკიცებების ერთსა და იმავე ერთეულებში შემოწმებადობა. ახალი ექსპერიმენტული მონაცემი არ არის წარმოდგენილი.
Downloads
1. López-Otín, C.; Blasco, M.A.; Partridge, L.; Serrano, M.; Kroemer, G. Hallmarks of aging: An expanding universe. Cell 2023, 186, 243–278. doi:10.1016/j.cell.2022.11.001
2. López-Otín, C.; Blasco, M.A.; Partridge, L.; Serrano, M.; Kroemer, G. The hallmarks of aging. Cell 2013, 153, 1194–1217. doi:10.1016/j.cell.2013.05.039
3. Gorgoulis, V.; Adams, P.D.; Alimonti, A.; Bennett, D.C.; Bischof, O.; Bishop, C.; et al. Cellular senescence: Defining a path forward. Cell 2019, 179, 813–827. doi:10.1016/j.cell.2019.10.005
4. Zhu, Y.; Tchkonia, T.; Fuhrmann-Stroissnigg, H.; Dai, H.M.; Ling, Y.Y.; Stout, M.B.; et al. Identification of a novel senolytic agent, navitoclax, targeting the Bcl-2 family of anti-apoptotic factors. Aging Cell 2016, 15, 428–435. doi:10.1111/acel.12445
5. Kirkland, J.L.; Tchkonia, T. Senolytic drugs: From discovery to translation. J. Intern. Med. 2020, 288, 518–536. doi:10.1111/joim.13141
6. Horvath, S. DNA methylation age of human tissues and cell types. Genome Biol. 2013, 14, R115. doi:10.1186/gb-2013-14-10-r115
7. Nigg, E.A.; Holland, A.J. Once and only once: Mechanisms of centriole duplication and their deregulation in disease. Nat. Rev. Mol. Cell Biol. 2018, 19, 297–312. doi:10.1038/nrm.2017.127
8. Nigg, E.A.; Stearns, T. The centrosome cycle: Centriole biogenesis, duplication and inherent asymmetries. Nat. Cell Biol. 2011, 13, 1154–1160. doi:10.1038/ncb2345
9. Fu, J.; Hagan, I.M.; Glover, D.M. The centrosome and its duplication cycle. Cold Spring Harb. Perspect. Biol. 2015, 7, a015800. doi:10.1101/cshperspect.a015800
10. Katajisto, P.; Döhla, J.; Chaffer, C.L.; Pentinmikko, N.; Marjanovic, N.; Iqbal, S.; et al. Asymmetric apportioning of aged mitochondria between daughter cells is required for stemness. Science 2015, 348, 340–343. doi:10.1126/science.1260384
11. Gegelia, L. Mesenchymal progenitor cell resilience counteracts tissue aging. Longevity Horizon 2026, 2(1). doi:10.65649/c833dn40
12. Gegelia, L. A senescence-resistant mesenchymal progenitor cell sustains tissue homeostasis in ageing. Annals of Rejuvenation Science 2026, 1(1). doi:10.65649/cnxbvp22
13. Taktakidze, A. Engineering oocytes from somatic cells. Longevity Horizon 2026, 2(1). doi:10.65649/2q035e46
14. Gakely, G. Centriole regulation in natural and artificial gametogenesis. Longevity Horizon 2026, 2(1). doi:10.65649/87tnc168
15. Gakely, G. Centriole elimination in natural vs. in vitro gametogenesis. Annals of Rejuvenation Science 2026, 1(1). doi:10.65649/rnca4y67
16. Tqemaladze, J. Daughter centrioles are not chemical copies of their mothers: Geometric persistence as a replicative-age counter. Cytoskeleton 2026, e70222. doi:10.1002/cm.70222
17. Tkemaladze, J.; Gakely, G. A novel biotechnological approach for the production of shelf-stable, nutritionally enhanced activated wheat: Protocol development, nutritional profiling, and bioactivity assessment. Preprints 2025, 2025081997. doi:10.20944/preprints202508.1997.v1
18. Saitou, M.; Hayashi, K. Mammalian germ cell development: From mechanism to in vitro reconstitution. Stem Cell Rep. 2021, 16, 669–680. doi:10.1016/j.stemcr.2021.01.008
19. Hayashi, K. In vitro reconstitution of germ cell development. Biol. Reprod. 2019, 101, 567–578. doi:10.1093/biolre/ioz111
20. Rando, T.A.; Brunet, A.; Goodell, M.A. Hallmarks of stem cell aging. Cell Stem Cell 2025, 32, 1038–1054. doi:10.1016/j.stem.2025.06.004
21. Hickson, L.J.; Langhi Prata, L.G.P.; Bobart, S.A.; Evans, T.K.; Giorgadze, N.; Hashmi, S.K.; et al. Senolytics decrease senescent cells in humans: Preliminary report from a clinical trial of dasatinib plus quercetin in individuals with diabetic kidney disease. EBioMedicine 2019, 47, 446–456. doi:10.1016/j.ebiom.2019.08.069
22. Jiang, X.; Li, W.; Ge, L.; Lu, M. Mesenchymal stem cell senescence during aging: From mechanisms to rejuvenation strategies. Aging Dis. 2023, 14, 1651–1676. doi:10.14336/ad.2023.0208
23. Liu, J.; Ding, Y.; Liu, Z.; Liang, X. Senescence in mesenchymal stem cells: Functional alterations, molecular mechanisms, and rejuvenation strategies. Front. Cell Dev. Biol. 2020, 8, 258. doi:10.3389/fcell.2020.00258
24. Kalbfuss, N.; Gönczy, P. Towards understanding centriole elimination. Open Biol. 2023, 13, 230222. doi:10.1098/rsob.230222
25. Pimenta-Marques, A.; Bento, I.; Lopes, C.A.M.; Duarte, P.; Jana, S.C.; Bettencourt-Dias, M. A mechanism for the elimination of the female gamete centrosome in Drosophila melanogaster. Science 2016, 353, aaf4866. doi:10.1126/science.aaf4866
26. Hung, P.V.; Trinh, L.N.D.; Thuy, N.T.X. Changes in nutritional composition, enzyme activities and bioactive compounds of germinated wheat. Int. J. Food Sci. Technol. 2021, 56(7), 3209–3217 (online 22 November 2020). doi:10.1111/ijfs.14883
Note on transliteration. References 16 and 17 name the same co-author, Jaba Tqemaladze (ORCID 0000-0001-8651-7243). The two spellings are exactly those registered in the metadata of the respective publishers — Tqemaladze for the Cytoskeleton article (10.1002/cm.70222) and Tkemaladze for the Preprints.org record (10.20944/preprints202508.1997.v1) — and each entry has been kept as published so that both resolve to the deposited record.
საავტორო უფლებები (c) 2026 ქართველი მეცნიერები

ეს ნამუშევარი ლიცენზირებულია Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 საერთაშორისო ლიცენზიით .

