ირანის ბირთვული პროგრამა გლობალურ და რეგიონულ პოლიტიკაში
DOI:
https://doi.org/10.52340/splogos.2025.03.11საკვანძო სიტყვები:
ირანი, რეგიონი, უსაფრთხოება, პოლიტიკა, თანამეგობრობაანოტაცია
ირანის ბირთვული პროგრამა მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ახლო აღმოსავლეთის რეგიონულ უსაფრთხოებაზე. ქვეყნების ნაწილი შიშობს, რომ მასზე მუშაობას შესაძლოა, მოჰყვეს ირანის მიერ ბირთვული იარაღის შექმნა. ირანის ბირთვული საქმიანობა, განსაკუთრებით ისლამური რევოლუციის შემდეგ, როგორც რეგიონულ, ისე საერთაშორისო დონეზეც შეშფოთების მიზეზი გახდა, რადგან ამ რევოლუციის შედეგად ეს ქვეყანა პროდასავლური, სეკულარული მონარქიიდან შიიტურ ისლამურ რესპუბლიკად გადააქცია. ამან კი მნიშვნელოვნად შეცვალა ირანის საგარეო პოლიტიკური კურსი და ასევე მისი როლი გლობალურ პოლიტიკაში. ირანის ისლამური რესპუბლიკის საწყის ეტაპზე დროებით შენელდა ბირთვულ პროგრამაზე მუშაობა. ირანის მიერ ბირთვული პროგრამის შექმნის წამოწყებაში თავის დროზე დიდი როლი ითამაშეს დასავლეთის ქვეყნებმა, ისლამური რევოლუციის შემდეგ კი, იმავე დასავლეთის მხრიდან ირანის მიერ ბირთვულ პროგრამაზე მუშაობის განახლება აღქმულ ქნა, როგორც საფრთხისშემცვლელი მოვლენა, არა მხოლოდ რეგიონის, არამედ დანარჩენი მსოფლიოსთვისაც.
ირანი საინტერესო ქვეყანაა მისი რეგიონული და მსოფლიო დონის მნიშნველობიდან გამომდინარე. ამ ქვეყნის ბირთვული პროგრამის საკითხისადმი ინტერესიც, ბუნებრივია, დიდია. ეს ლოგიკურიცაა, რადგან ირანი დიდ გავლენას ახდენს ახლო აღმოსავლეთის რეგიონის უსაფრთხოებასა და მის პოლიტიკურ დღის წესრიგზე. წლების წინ ბირთვულ პროგრამაზე შეთანხმების მიღწევით თითქოს ეს პრობლემა მოგვარდა, მაგრამ შეთანხმების მიღწევიდან სამი წლის შემდეგ მდგომარეობა კვლავ გართულდა.
არის გარკვეული მიზეზები, რაც ქმნის პრობლემას ირანის ბირთვული პროგრამის ხელახლა შეთანხმების მისაღწევად. ეს, პირველ რიგში, ახლო აღმოსავლეთის რეგიონულ უსაფრთხოებაზე აისახება. ირანის ბირთვული პროგრამის განვითარება სერიოზული სამეცნიერო და ტექნოლოგიური მნიშვნელობით ხასიათდება, ამიტომ ის საჭიროებს საერთაშორისო თანამეგობრობის მხრიდან მონიტორინგს. ირანის ბირთვული პროგრამა იმდენად აქტულური და პრობლემატური გახდა, რომ მიმდინარე წლის ივნისში მთელი ახლო აღმოსავლეთის რეგუჯნი პოლიტიკური კრიზისის წინაშე აღმოჩნდა.
##plugins.generic.usageStats.downloads##
წყაროები
Ansari A. The Politics of Nationalism in Modern Iran CUP. Ginko, 2014.
Anoushrivan, Ehteshami. The Foreign Polices of Middle East States: New Directions After The Arab Spring. 3rd ed. Boulder, CO: Lynne Reinner Publishers, 2023.
Cordesman Anthony H., Irans Military Forces and Warflighting Capabilities. Washington, DC: Center for Strategic and International Studies, 2007.
Ehteshami A. Molavi, R. Iran and International System ( Durham Modern Middle East and Islamic World Series). Routledge, 2011.
Europeam External action service: “joint statement on irans nuclear threat”, March 20, 2025.
For a comprehensive list of remaining US sanctions on Iran, see Kenneth Katzman, “Iran Sanctions,” Congressional Research Service, April 14, 2017, https://sgp.fas.org/crs/mideast/RS20871.pdf.
Fitzpatrick Mark, Countering Irans Nuclear Strategy in 2025: Options and Challenges, London: International Institute for Strategic Studies, 2025.
Graham Thomas, Preventing Catastrophe: The Diplomacy of Nuclear Nonproliferation with Iran, Washington, DC: Woodrow Wilson Center Press, 2022.
Heinonen Olli and David Albright, Unmasking Irans Nuclear Deception, Washington, DC: Institute for Science and International Security, 2023.
Israel Prime Ministers Office, “Statement Regarding the Iranian Nucelar Theart”, March 20, 2025.
IAEA org − Irans Enriched Uranium Stockpile Report, 2024.
Jazeera AL, Iran Expands Uraniums Enrichment to new highs, IAEA report, 2025.
Kelsey Davenport, “Timeline of Nuclear Diplomacy with Iran, 1967–2023” Arms Control Association, last reviewed January 2023, p. 48, https://www.armscontrol.org/factsheets/timeline-nuclear-diplomacy-iran-1967-2023 .
Kelsey Davenport, “ The Joint Comprehensive plan of action (JCPOA) at a glance, “ arms control association, August 2022.
Leverett Flunt and Hilary Mann Leverett, Goung to Tehran: Why American Must Accept the Islamic Republic, New York: Metropolitan Books, 2013.
Mattew J. Brummer, Nuclear Choices: Power, Proliferation, and the International Order in the 21t Century, Cambridge: Cambridge Universiry Press, 2023.
Nader Habibi, “Iran’s Overeducation Crisis: Causes and Ramifications,” Crown Centre for Middle East Studies, Middle East Brief No, 89, February 2015, https://www.brandeis.edu/crown/publications/middle-easbriefs/index.html.
Nadeen Ebrahim, “Iran’s President Defends Uranium Enrichment after Europeans ‘Trampled on their Commitments,’” CNN, September 24, 2023, https://edition.cnn.com/2023/09/24/middleeast/iran-raisi-fareed-zakaria-interview-intl/index.html.
Patrick Clawson, “Iran’s Presidential Election: The Economic Situation,” Washington Institute for Near East Policy, Policy Watch 2799, May 3, 2017, https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-presidential-election-economic-situation.
River Charles, Irans Nuclear Program: The Controversial History of the Islamic Republic of irans Nuclear Research and Uranium Enrichment ,2017.
Scott D. Sagan, “Why Do States Build Nuclear Weapons? Three Models in Search of a Bomb,” International Security, Vol. 21, No, 3 1996, https://www.jstor.org/stable/2539273.
The New York Times, israels secret weapon against iran: A KILLER ROBOT? 18 september 2021.
U. S. Department of state, joint comprehensive plan of action (JCPOA), July 14, 2025.
U.S Department of state: Press Briefing by the state Department Spokesperson,” February 13, 2025.
