საქართველოს სენომანურ - ქვედა სანტონური ნალექების ბიოსტრატიგრაფიული შესწავ¬ლი¬სა და ლითოფაციესური კორელაციის პირველადი შედეგები
DOI:
https://doi.org/10.52340/pajig.2026.137.09საკვანძო სიტყვები:
CORBs, Turonian, OAE2, red limestone, Ananuriანოტაცია
ცარცული პერიოდი გეოლოგიურ ისტორიაში გამოირჩეოდა მოვლენათა მრავალფეროვნებითა და გარემოს მნიშვნელოვანი გარდაქმნებით. ამ ცვლილებებს შორის იყო ხანმოკლე, მაგრამ მკვეთრად გამოხატული გეოლოგიური კრიზისები, რომლებმაც მნიშვნელოვანი კვალი დატოვა როგორც ოკეანურ აუზებზე, ისე მათ ცოცხალ სამყაროზე. ამ კრიზისების ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი ძლიერი „სასათბურე“ ეფექტი იყო, რომლის განვითარებასაც ხელს უწყობდა ინტენსიური ვულკანური პროცესები. შედეგად ატმოსფეროში დიდი რაოდენობით ნახშირორჟანგი (CO2) დაგროვდა, რამაც გამოიწვია კლიმატის დათბობა და ოკეანური აუზის ცირკულაციის ცვლილება. ამას, თავის მხრივ, ნალექდაგროვებისა და ცოცხალი სამყაროს მნიშვნელოვანი გარდაქმნა მოჰყვა.
თანამედროვე კვლევებმა ცარცულ პერიოდში, როგორც კონტინენტურ, ისე ოკეანურ სივრცეში, არაერთი მნიშვნელოვანი გეოლოგიური მოვლენა გამოყო. მათ შორის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო იყო ოკეანურ გარემოში ჟანგბადის მკვეთრი შემცირება, რასაც ოკეანურ ანოქსიურ მოვლენებს (OAE – Oceanic Anoxic Event) უწოდებენ. ცარცულ პერიოდში გამოიყოფა შვიდი ძირითადი ანოქსიური მოვლენა: 1. ფარაონის (Faraoni OAE) – გვიან ჰოტრივულ–ადრე ბარემული; 2. სელლის (Selli OAE1a) – ადრე აპტური; 3. პაკიეს (Paquier OAE1b) – ადრე ალბური; 4. ამადეუსის (Amadeus OAE1c) – შუა ალბური; 5. ბრეიშტოფერის (Breistoffer OAE1d) – ზედა ალბური; 6. ბონარელის (Bonarelli OAE2) – გვიან სენომანურ–ტურონული; 7. OAE3 – გვიან კონიაკური. თითოეული ეს მოვლენა გრძელდებოდა ერთ მილიონ წლამდე.
ზედა ცარცულ ეპოქაში საქართველო ტეთისის ოკეანის ჩრდილოეთ პერიფერიულ ნაწილს წარმოადგენდა. კვლევის მიზანი იყო საქართველოს სენომანურიდან სანტონურამდე ასაკის ნალექების ბიოსტრატიგრაფიული დანაწილება და კორელაცია, ლითოლოგიურ და ტექტონიკურ ცვლილებებთან დაკავშირებული პალეოგარემოს აღდგენა და OAE2-ისა და შემდგომი ცარცული ოკეანური წითელი ნალექების (CORBs) რეგიონული გამოვლინებების შესწავლა.
ნაშრომში განხილულია დასავლეთ საქართველოს ექვსი და აღმოსავლეთ საქართველოს ერთი სტრატიგრაფიული ჭრილი, აქედან 5 - დასავლეთის მოლასური დაძირვის ზონის აბაშის ბლოკს მიეკუთვნება, ერთი - გაგრა-ჯავის ზონას, ხოლო აღმოსავლეთ საქართველოს 1 ჭრილი - მესტია-თიანეთის ზონის შოვ-ფასანაურის ქვეზონაში მდებარეობს. აღწერილია 473 ნიმუში, რომელთა დამუშავების პროცესი ქანების ლითოლოგიურ თავისებურებებზეა დამოკიდებული. კაჟიანი კარბონატული ქანებისათვის დამატებით პეტროგრაფიული შლიფები დამზადდა.
ზედა ალბურ–ზედა სენომანური ინტერვალი მოიცავს Thalmanninella appenninica, Thalmanninella globotruncanoides და Rotalipora cushmani ზონებს და შედარებით სტაბილური პალეოგარემოთი ხასიათდება. ამ პერიოდში აუზში ძირითადად კარბონატული და მერგელოვანი ნალექები გროვდებოდა. თუმცა, ცალკეულ ჭრილებში გლაუკონიტური და ტუფოგენური მასალის მნიშვნელოვანი რაოდენობის არსებობა აუზის ცვლილებებზე მიუთითებდა.
OAE2-ის ინტერვალს, რომელიც გვიან სენომანურ–ადრე ტურონულ პერიოდს მოიცავს, Whiteinella archaeocretacea ზონა შეესაბამება, ხოლო OAE2-ის შემდგომი აღდგენის ეტაპი - Helvetoglobotruncana helvetica ზონითაა წარმოდგენილი. ამ პერიოდში ტეთისის ოკეანურ სისტემაში აღინიშნა აუზის მკვეთრი სტრატიფიკაცია, წყლის ცირკულაცია შენელდა ვერტიკალური მიმართულებით, რამაც გამოიწვია ჟანგბადის დეფიციტი და პელაგური ეკოსისტემის მნიშვნელოვანი ცვლილებები. მოცემულ ჭრილებში მერგელებისა და კაჟიანი კირქვების თანაფარდობა განსხვავებულია. Pithonella ovalis-ისა და P. innominata-ს და ძალიან მცირე ზომის Muricohedbergella-ს არსებობა, სხვა ბიოსტრატიგრაფიულ და ლითოლოგიურ მონაცემებთან ერთად, მიუთითებს პელაგური გარემოს მნიშვნელოვან ეკოლოგიურ ცვლილებებზე. OAE2-ის შემდგომ, ქვედა–შუა ტურონულში, Helvetoglobotruncana helvetica-ს კომპლექსის გავრცელება პელაგური აუზის თანდათანობით აღდგენასა და ახალი პლანქტონური ფორამინიფერული ასოციაციის ჩამოყალიბებაზე მიუთითებს.
პოსტანოქსიური (ზედა ტურონულ–ქვედა კონიაკური) ეტაპი Marginotruncana schneegansi/M. pseudolinneiana და Marginotruncana coronata ზონებით ხასიათდება და დაკავშირებულია ოკეანური აუზის თანდათანობით სტაბილიზაციასთან და ჟანგბადური რეჟიმის აღდგენასთან. ჭრილები კვლავ ფართოდაა წარმოდგენილი კირქვებით, მერგელებით და კაჟიანი კარბონატული ქანებით. ტერმინალურ ტურონულში, ეკის მთის მიდამოებში ვულკანოგენური მასალის რაოდენობა იზრდება (მთავრის წყება).
შემდგომი ეტაპი (ადრე კონიაკურის ზედა ნაწილი – ადრე სანტონური) მოიცავს Marginotruncana renzi/M. sigali, Dicarinella concavata და Contusotruncana fornicata ზონებს და ხასიათდება აუზის შემდგომი გარდაქმნით. ქანები წითელი და ვარდისფერი კარბონატულ-კაჟიანი ნალექების ფართო გავრცელებით ხასიათდება. Contusotruncana fornicata-ს პირველი გამოჩენა ქვედა სანტონურის დასაწყისად მიიჩნევა და რეგიონულ ბიოსტრატიგრაფიულ კრიტერიუმად გამოიყენება, Dicarinella asymetrica შესწავლილ ჭრილებში იშვიათია და ხშირად ფრაგმენტულად გვხვდება. ამ ეტაპის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს Marginotruncana renzi/M. sigali-ს კომპლექსის გამოყოფა, რომელიც საქართველოს ზედა ცარცულ ნალექებში პირველად იქნა დადგენილი.
ამრიგად, საქართველოს ზედა ცარცული ნალექების ლითოლოგიური და ბიოსტრატიგრაფიული მონაცემების ერთობლივი ანალიზი აჩვენებს, რომ პლანქტონური ფორამინიფერების კომპლექსების ცვლა მჭიდროდაა დაკავშირებული ტეთისის ოკეანეში მიმდინარე გეოლოგიურ და პალეოგარემოს ცვლილებებთან. გამოვლენილი თანმიმდევრობა ასახავს შედარებით სტაბილური პელაგური აუზის განვითარების შემდგომ OAE2-ის დროს ოკეანური სისტემის მკვეთრ გარდაქმნას, პოსტანოქსიურ აღდგენასა და ოკეანურ აუზში CORBs-ის შესაძლო ფორმირებას, რასაც თან ახლავს პლანქტონური ფორამინიფერების ასოციაციების თანმიმდევრული ცვლილება.
მიღებული პირველადი მონაცემები ადასტურებს, რომ ტეთისის ოკეანის ევოლუციის ძირითადი ეტაპები და ამ პერიოდში მიმდინარე გლობალური ოკეანური პროცესების რეგიონული გამოვლინებები საქართველოს ზედა ცარცულ ნალექებში აისახა.
##plugins.generic.usageStats.downloads##
წყაროები
Barr F. (1972). Cretaceous Biostratigraphy and Planktonic Foraminifera of Libya. Micropaleontology. Vol. 18. Pp. 1- 46.
Bolli H. (1966). Zonation of Cretaceous to Pliocene Marine Sediments Based on Planktonic Foraminifera. Boletin Informativo Asociacion venezolana de Geologia, Mineria y Petroleo. Vol. 9. Pp. 3-32.
Borsetti A. (1962). Foraminiferi planctonici di una serie Cretacea dei Dintomi di Piobbico (Prov.di Pesaro). Geology Series 2, N 29, pp. 19-75.
Bronnimann P. (1952) Globigerinidae of the Upper Cretaceous (Cenomanian-Maestrichtian) of Trinidad, B. W. I. Bulletins of American Paleontology. Vol. 34. N. 140. Pp. 1-70.
Caron, M. (1985). Cretaceous planktic foraminifera. In Plankton Stratigraphy; Bolli, H.M., Saunders, J.B., Perch-Nielsen, K., Eds.; Cambridge University Press: Cambridge, UK. Pp. 17–86.
Coccioni R., Premoli Silva I. (2015). Revised Upper Albian-Maastrichtian planktonic foraminiferal biostratigraphy and magnetostratigraphy of the classical Tethyan Gubbio section (Italy). Newsletters on Stratigraphy. Stuttgart. Vol. 48 (1). Pp. 47-90.
Dalbiez F. (1955). The genus Globotruncana in Tunisia. Sociéte Nord-Africaine des Pétroles. Vol.1. N. 2. Pp. 161-171.
Douglas R., Rankin C. (1969). Cretaceous planktonic foraminifera from Bornholm Island and their zoogeographic significance. Lethaia. Vol. 2. Pp. 185–217.
Falzoni F., Petrizzo M. (2016). Long-term Late Cretaceous carbon- and oxygen-isotope trends and planktonic foraminiferal turnover: a new record from the southern mid-latitudes. GSA Bulletin. Vol. 128. Pp. 1725-1735.
Gambashidze R. (1979). Stratigraphy of the Upper Cretaceous deposits of Georgia and adjacent regions of Azerbaijan and Armenia//Proceedings of Geol. Inst. of Acad. of Scie. Georgia, New Series 61. 226 p. (in Russian).
Gamkrelidze, I. (2000). Once More on the Tectonic Zoning of the Territory of Georgia.Proceedings of the Geological Institute of the Academy of Sciences of Georgia. New series, (115): 204-208 (in Russian).
Gandolfi R. (1942). Ricerche micropaleontologische e stratigrafchiesulla Scaglia e Sul Flysch Cretacie dei Dintorni di Balerna (Canton Ticino). Riv. Ital. Pal. Strat. Mem., Vol. 48, N. 4. Pp. 1-160
Georgescu M. (2017). Upper Cretaceous planktic foraminiferal biostratigraphy. Studia Universitatis Babes-bolvai. Georgia. Vol.61 (1-2). Pp. 5-20.
Gudjabidze G. (2003). Geological map of Georgia (scale 1:500,000) (Editor I. Gamkrelidze). Georgian state department of geology and National Oil Company „Saqnavtobi“, Tbilisi.
Huber B., Petrizzo M. et al. (2017). Correlation of Turonian con- tinental margin and deep-sea sequences in the subtropi- cal Indian Ocean sediments by integrated planktonic foraminiferal and calcareous nannofossil biostratigraphy. Newsletters on Stratigraphy. Vol. 50. N. 2. Pp. 141–185.
Jenkyns H. (2010). Cretaceous Oceanic Anoxic Events: Causes And Consequences. Department of Earth Sciences, Univ. of Oxford, Parks Road, Oxford. Geochemistry of oceanic anoxic events, Geochem. Geophys. Geosyst. Vol. 11. N3. Pp. 1-30.
Kopaevich L., Bordunov S., et al. (2024). Turonian and Coniacian in the territory of the Eastern Perithetys- biostratigraphy and paleogeography. Moskow University Bulletin Series 4 Geology. N80. Pp. 68-77 (in Russian).
Latipova M., Kopaevich L., et al. (2020). New Data on the Cenomanian–Turonian Boundary Oceanic Anoxic Event in the Biyuk-Karasu River Section (Central Crimea). Moscow University. Bulletin Series 4. Geology. Vol. 3. Pp. 349-356.
Li Y., Wang Ch., et al. (2025). Biostratigraphy and Microfacies of Upper Cretaceous Oceanic Red Beds in the Northern Tethyan Himalaya: A Case Study from the Zhangguo Section, Gyangze, Southern Tibet, China. Appl. Sci. Vol. 15. Pp. 1-27.
Moorkens L. (1969). Quelques Globotruncanidae et Rotaliporidae du Cenomanian, Turonian et Conia¬cian de la Belgique. Proc. First Internat. Conf. Plankton Mikrofossils. Geneua. Vol. 2. Pp. 435-459
Neuhuber S., Wagreich M. (2011). Geochemistry of Cretaceous Oceanic Red Beds — A synthesis. Sedimentary Geology. N 235. Pp. 72–78.
Petrizzo M. (2003). Late Cretaceous Planktonic Foraminiferal Bioevents in The Tethys And In The Southern Ocean Record. Dipartimento di Scienze della Terra ‘‘Ardito Desio’’, Universita’ degli Studi di Milano, Italy Journal of Foraminiferal Research. Vol. 33. N4. Pp. 330–337.
Petrizzo M., King D., et al. (2024). Planktonic foraminifera in biostratigraphy and biochronology. Newsletters on Stratigraphy. Vol.59 (1-2). Pp. 117-174.
Premoli Silva I., Verga D. (2004). Practical Manual of Cretaceous Planktonic Foraminifera. International School on Planktonic Foraminifera, 3° Course: Cretaceous. In: VERGA, D. & RET- TORI (eds.): Universities of Perugia and Milan, Tipografia Pontefelicino, Perugia. Italy. 283 p.
Reichel M. (1950). Observations sur les Globotruncana de gisement de la Breggia (Testin). Ecological Geol. Helv., Vol. 42. N. 2. Pp. 596-617.
Robaszynski F., Caron M. (1995). Foraminifères planctoniques du Crétacé: commentaire de la zonation Europe-Mèditerranée//Bulletin de la Société Géologique de France. Vol. 6. Pp. 681-692.
Robaszynski F., Gonzalez D. (2000). Le Crétacé Supérieur de la région de Ka- laat Senan, Tunisie centrale. Litho-biostratigraphie intégrée zones d’ammonites, de foraminifères planctonique et de nannofossiles du Turonian Supérieur au Maastrichtien. Bull. Centre Rech. Explor.– Prod. Elf Aquitaine. Vol. 22. Pp. 359–490.
Sigal, J. (1955). Notes micropaléontologiques nord-africaines. 1 Du Cénomanien au Santonien: zones et limites en faciès pélagique. Compte Rendus Sommaires des Séances de la Société Géologique de France. Vol. 8. Pp. 157-160.
Song H., et al. (2017). The onset of widespread marine red beds and the evolution of ferruginous oceans. Nature Communications. V. 8. N 399. Pp. 1-7.
Walaszczyk I., et al. (2022). The Global Boundary Stratotype Section and Point (GSSP) for the base of the Coniacian Stage (Salzgitter-Salder, Germany) and its auxiliary sections (Słupia Nadbrzeżna, central Poland; Střeleč, Czech Republic; and El Rosario, NE Mexico) // Episodes. 2022. Vol. 45, No. 2. P.p. 181–220.
Wang Ch, Hu X, Wagreich M. (2009). Overview of Cretaceous Oceanic Red Beds (CORBs). A Window On Global Oceanic and Climate Change. Stratigraphy, Composition, Origins, and Paleo¬ceano¬graphic and Paleoclimatic Significance. Society for Sedimentary Geology. N 90. Pp. 13–33.
Xu X., Shao L., et al. (2022). Widespread wildfires linked to early Albian Ocean Anoxic Event 1b: evidence from the Fuxin lacustrine basin, NE China. Global and Planetary Changes. Vol. 215. Pp.1-56.
Yilmaz I., et al., (2010). Cenomanian–Turonian Oceanic Anoxic Event (OAE2) in the Sakarya Zone, northwestern Turkey: Sedimentological, cyclostratigraphic, and geochemical records. Cretaceous Research. Vol. 31. Pp. 207–226.
გამოქვეყნებული
როგორ უნდა ციტირება
გამოცემა
სექცია
