მყინვარწვერის (ყაზბეგის) ნეოვულკანური ცენტრის (კავკასიონი, საქართველო) ლავური ნაკადების ჩანართების მორფოლოგია, პეტროგრაფია, გეოქიმია და პეტროგენეზისი
DOI:
https://doi.org/10.52340/pajig.2026.137.06საკვანძო სიტყვები:
Mkinvartsveri (Kazbegi), lava flow, enclaves, xenoliths, MMEsანოტაცია
მყინვარწვერის (ყაზბეგის) პოლიგენური ნეოვულკანური ცენტრი არაბეთ-ევრაზიის კონტინენტური კოლიზიის ზონასთან დაკავშირებული გვიანკაინოზოური ვულკანიზმის ერთ-ერთი მძლავრი გამოვლინებაა კავკასიონზე. ვულკანური ცენტრი მდებარეობს კავკასიონის ცენტრალურ ნაწილში ხოხის განედური მიმართების ქედის აღმოსავლეთ დაბოლოებაზე.
მეოთხეულ (პლეისტოცენურ-ჰოლოცენურ) პერიოდში მყინვარწვერის პოლიგენური ნეოვულკანური ცენტრის ინტენსიური ვულკანური აქტივობის შედეგად წარმოქმნილი ლავები წარმოდგენილია ტრაქიანდეზიტბაზალტების, ანდეზიტბაზალტების, ტრაქიანდეზიტების, ანდეზიტების და დაციტების უწყვეტი რიგით, რომელშიც ჭარბობს ანდეზიტური და დაციტური შედგენილობის ქანები.
საშუალო და მჟავე შედგენილობის ვულკანური ქანების გენეზისი, როგორც წესი, რთული, მრავალეტაპიანი მაგმური პროცესების შედეგია და უკავშირდება მაგმური კერების ხანგრძლივ ევოლუციას, კრისტალიზაციურ დიფერენციაციას, ქერქული მასალის ასიმილაციასა და მაგმების ურთიერთქმედების პროცესს. ლავებში არსებული სხვადასხვა წარმოშობის ჩანართები აღნიშნული პროცესების შესწავლის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან საშუალებას წარმოადგენს. ჩანართების პეტროგრაფიული და პეტროგეოქიმიური თავისებურებები შეიძლება გამოყენებულ იქნას, როგორც მათი შესაძლო წყაროს, მაგმის თერმო-დინამიკური პირობების, კრისტალიზაციის ისტორიისა და მაგმების ურთიერთქმედების პროცესების შესაფასებლად. ამასთანავე, ზოგიერთი ჩანართი შეიძლება იყოს ღრმა ქერქული ან ლითოსფერული სუბსტრატის ფრაგმენტი, რომელიც მაგმამ ზედაპირზე ამოიტანა.
სხვადასხვა ავტორის მიერ მყინვარწვერის ვულკანური ცენტრის გეოლოგიური და პეტროლოგიური თავისებურებები დეტალურადაა შესწავლილი, თუმცა ლავებში არსებული სხვადასხვა ტიპის ჩანართების - ქსენოლითების, ავტოლითების, კუმულატების, მაფური მიკროგრანულარული ჩანართების, შლირების და სხვ. დეტალური კვლევა ნაკლებად დამუშავებულ საკითხად რჩება. შესაბამისად, აღნიშნული ლავების ჩანართების დეტალური შესწავლა აქტუალურია, როგორც ვულკანური ცენტრის მაგმური ევოლუციის, ისე მისი ქერქთან ურთიერთქმედების პროცესების უკეთ გასაგებად და, ამავე დროს, სამეცნიერო სიახლეს წარმოადგენს.
წინამდებარე ნაშრომის მიზანია მყინვარწვერის ნეოვულკანური ცენტრის ლავებში არსებული ჩანართების კომპლექსური შესწავლა მორფოლოგიური, პეტროგრაფიული, მინერალოგიური და პეტროგეოქიმიური თვალსაზრისით, მათი შესაძლო გენეტური ტიპების გამოყოფა და მაგმურ სისტემაში მიმდინარე პროცესების შეფასება.
შესწავლილია დაახლოებით 40 ჩანართის ნიმუში, რომლებიც აღებულია მყინვარწვერის ვულკანური ცენტრის სხვადასხვა ასაკისა და შედგენილობის ლავური ნაკადებიდან, ასევე ცენტრალური და პარაზიტული ვულკანების კონუსებიდან.
დადგენილია, ჩანართების ფორმის, ზომის, ფერის, ტექსტურულ-სტრუქტურული თავისებურებებისა და შემცველ ქანებთან კონტაქტის ხასიათის მრავალფეროვნება. პეტროგრაფიული მონაცემების მიხედვით, ჩანართებში ძირითადად აღინიშნება ოფიტური, ინტერსერტალური და პორფირული სტრუქტურები. გავრცელებულია პლაგიოკლაზი, პიროქსენები, ამფიბოლი, ოლივინი და სხვა მინერალური ფაზები.
პეტროგეოქიმიური მონაცემების მიხედვით, ჩანართებს შემცველ ლავებთან შედარებით, უფრო მაღალი Fe-Mg-იანი ფუძე შედგენილობა აქვს და ბაზალტით, ბაზალტური ანდეზიტით, ანდეზიტითა და ტრაქიანდეზიტით არის წარმოდგენილი. მათი კირ-ტუტე ხასიათი და შემცველი ქანებისგან განსხვავებული ქიმიური შედგენილობა მაგმური სისტემის დინამიკურ განვითარებაზე მიუთითებს. ჩანართებში პლაგიოკლაზის საცრისებრი სტრუქტურა, ამფიბოლისა და სხვა მუქი მინერალების ოპაციტიზაცია, ასევე ნემსისებრი აპატიტის კრისტალების არსებობა შესაძლოა მიუთითებდეს ტემპერატურის, წნევის, წყლის შემცველობისა და მაგმების შერევის პროცესებთან დაკავშირებულ სწრაფ ცვლილებებსა და მაგმების ურთიერთქმედების პროცესებზე.
ლავებში გავრცელებული ჩანართების კომპლექსური მორფოლოგიური, პეტროგრაფიული და გეოქიმიური კვლევებით დადგინდა, რომ ანდეზიტურ და დაციტურ ლავებში ჩანართების სახით ძირითადად გვხვდება ავტოლითები და მაფური მიკროგრანულარული ჩანართები, რომლებიც წარმოდგენილია ბაზალტით, ბაზალტური ანდეზიტით, ტრაქიანდეზიტითა და ანდეზიტით. ასევე, იდენტიფიცირებულია ქსენოლითები, რომლებიც წარმოდგენილია დიორიტითა და კორდიერიტიანი რქაულით.
ქსენოლითებისა და ჩანართების შესწავლა მიუთითებს, რომ მყინვარწვერის ნეოვულკანური ცენტრის ლავების წარმოშობა და ევოლუცია დაკავშირებული იყო რთულ, მრავალეტაპიან მაგმურ პროცესებთან, რომლებშიც მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა განსხვავებული შედგენილობის მაგმების ურთიერთქმედებამ და მაგმურ სისტემაში მიმდინარე თერმოდინამიკურმა ცვლილებებმა.
##plugins.generic.usageStats.downloads##
წყაროები
Bewick S. (2016). Deciphering the Tectonics of the Caucasus from Post-Collisional Volcanism. A PhD. thesis Department of Environment, Earth and Ecosystems. The Open University, United Kingdom. 261 p.
Donna L. Whitney, and Bernard W. Evans (2010). Abbreviations for names of rock-forming minerals. American Mineralogist, Vol. 95, pp. 185–18.
Dzotsenidze, N.M., Khaburzaniya, I.A., and Bagratishvili, T.D. (1985). Report on the Geological and Paleomagnetic Study of Lava Piles of the Kazbek Area in the Greater Caucasus Aimed at their Correlation, Refinement of the Age and Determination of Possible Ore Potential), Tbilisi: CIMR, (in Russian).
Ewart, Anthony (1982). "The mineralogy and petrology of Tertiary-Recent orogenic volcanic rocks: with special reference to the andesitic-basaltic compositional range" Andesites: Orogenic Andesites and Related Rocks. 7, pp. 25-98.
Gabarashvili K., Togonidze M., Vashakidze G., Kavsadze M, (2019). Xenoliths in volcano Shevardeni lavas (Kazbegi neovolcanic center, Greater Caucasus), Georgia. 34th IAS Meeting of Sedimentology. September 10 – 13, 2019, Roma. Abstracts book, pp. 548.
Irvine T.M. and Baragar W.R. (1971). A guide to the chemical classification of common volcanic rocks, Can. J. Earth Sci., vol. 8, pp. 523–548.
Koronovskii, N.V. and Demina, L.I. (2003). Disappeared volcanoes of the Main Caucasus Range, Priroda, no. 10, pp. 37–43.
Le Bas M.J., Le Maitre R.W., Streckeisen A., Zanettin B. (1986). A chemical classification of volcanic rocks based on the alkali-silica diagram // J. Petrol. V. 27. P. 745–750.
Lebedev V.A., Parfenov A.V., Vashakidze G.T., Gabarashvili Q.A., Chernyshev I.V., Togonidze M.G. (2018). Chronology of Magmatic Activity and Petrologic–Mineralogical Characteristics of Lavas of Kazbek Quaternary Volcano, Greater Caucasus. Petrology. Vol. 26, №1, pp. 1–28.
Lebedev V.A., Parfenov A.V., Vashakidze G.T., Chernishev I.V., Gabarashvili K.A. (2014). Major Events in Evolution of the Kazbek Neovolcanic Center, Greater Caucasus: Isotope-Geochro¬nolo¬gical Data, Doklady Earth Sciences, vol. 458, part 1., pp. 1092-1098.
Panov D.I. (2003). Correlation of sections of Lower–Middle Jurassic deposits in the Greater Caucasus, Stratigraphy. Geol. Correlation, vol. 11, no. 1, pp. 61–73.
Parfenov A.V., V.A. Lebedev, I.V. Chernyshev, G.T. Vashakidze, A.I. Yakushev, Yu.V. Goltsman, A.V. Chugaev, T.I. Oleinikova, E.M. Kanunnikova, K.A. Gabarashvili (2019). Petrological-Geochemical Characteristics of Lavas, Sources and Evolution of Magmatic Melts of the Kazbek Neovolcanic Center (Greater Caucasus). Petrology. Vol. 27, № 6, pp. 606–632.
Vashakidze Giorgi, Parfenov Anton V., Gabarashvili Ketevan, Togonidze Manana, Beridze Tamar and Lebedev Vladimir A. (2021). Quaternary Volcanic Activity in the Greater Caucasus: A Review of Elbrus, Kazbek and Keli Volcanoes. In book “Building Knowledge for Geohazard Assessment and Management in the Caucasus and other Orogenic Regions”. Springer Nature, pp. 217-239.
გამოქვეყნებული
როგორ უნდა ციტირება
გამოცემა
სექცია
