ალექსანდრე ჯანელიძის სახელობის გეოლოგიის ინსტიტუტის საუკუნოვანი მატიანე

ანოტაცია

2025 წლის 25 დეკემბერს ალექსანდრე ჯანელიძის სახელობის გეოლოგიის ინს­ტი­ტუტმა დაარსებიდან 100 წლის იუბილე აღნიშნა. ერთი საუკუნის განმავლობაში მან არა მხოლოდ დაიმკვიდრა, არამედ შეინარჩუნა თავისი გამორჩეული ადგილი  საქართველოს ეროვნულ სამეცნიერო ინფრასტრუქტურაში, როგორც ფუნდამენტური კვლევების, მაღალი აკადემიური სტანდარტებისა და ეროვნული ინტერესებისადმი ერთ­გულმა დაწესებულებამ. მისი კედლები ასახავს საუკუნის განმავლობაში დაგროვილ ცოდნას, გამოცდილებასა და თავ­და­დებულ შრომას. ქვეყანაში, რომელიც გამორჩეული გეოლოგიური მრავალფეროვნებით ხასიათდება, ასეთი დაწესებულების არსებობა გასული საუკუნის დასაწყისში აუცილებ­ლო­ბას წარმოად­გენდა; ამჟამად კი იგი საქართველოს კულტურული და აკადემიური იდენ­ტობის განუყოფელ ნაწილად იქცა. დღეს, როცა ცოდნა უპრეცედენტო ტემპით ფართოვდება, კვლევის ტექნიკური შესაძლებლობები სწრაფად უმჯობესდება, ხოლო სამეცნიერო საქმია­ნობა სულ უფრო მოქნი­ლი, ციფრული და მრავალდარგობრივი ხდება, ალექსანდრე ჯანე­ლიძის სახელობის გეოლო­გიის ინსტიტუტი კვლავ ასრულებს თავის მისიას. იგი ცვლი­ლებების მომხრეა და ახალი გამოწვევების წინაშე უკან არ იხევს, რადგან მისი ფესვები შორეულ წარსულშია გადგმული, ხოლო ხედვა მომავლისკენაა მიმართული.

ინსტიტუტის ისტორია 1925 წლის მიწურულს იწ­ყე­ბა, როცა ქართველი მეცნიერის, აკადე­მიკოს ალ. ჯანელიძის ხელმძღვანელობით დაარსდა გეოლოგიის ინსტიტუტი. იგი თბი­ლისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გეოლო­გი­ისა და პალეონტოლოგიის კათედრის ბაზაზე ჩამოყალიბდა. ეს ის პერიოდია, როცა ქართული მეცნი­ერება ახალი ინსტი­ტუციური ფორ­მების ძიების პროცესში იმყოფებოდა, ხოლო ქვეყანას სჭირდებოდა ისეთი აკადემიური ცენტ­რები, რომ­ლებიც შეძლებდა როგორც ბუნებრივი რესურ­სების ეფექტიან ათვისებას, ისე ეროვ­ნული სამეცნიერო ცოდნის სისტემატიზებასა და განვითარებას. იმ დროისთვის, ინსტი­ტუტი დაარსდა სრულიად ახალი სამეცნიერო ხედვითა და მიზნებით. მისი შექმნა განაპი­რობა საქართ­ველოს ბუნებრივი სიმდიდრეების შესწავ­ლის, ქვეყნის გეოლო­გიური რუ­კების შედ­გენისა და ადგილობრივი სამეც­ნიერო კადრების ჩამოყალიბების აუცილებ­ლო­ბამ.

კავკასია, ჯერ კიდევ 1830-იანი წლებიდან იქცევდა ბუნებისმეტყველთა ყურადღებას.  საქართველოში პირველი გეოლოგიური კვლევები ჩაატარეს ცნო­ბილმა მეცნიერებმა ფ. დიუბუა დე მონპერემ, ჰ. აბიხმა,  ე. ფავრმა და ე. ფურნიემ.  მოგვი­ანებით, კავკა­სიის გეო­ლო­გიის შესწავლაში ჩაერთნენ რუსი გეოლოგები. 1923 წლიდან კავკა­სიის სისტემური გეოლო­გიური კვლევები განახორციელეს გეოლოგიური კომიტეტის კავკა­სიის გან­ყოფილების გეო­ლოგებმა. ამგვარად, რეგიონის გეოლოგიის სისტემური შესწავლის პირველი ეტაპი საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ დაიწყო და 1930-იან წლებამდე გაგრძელდა.

1925 წელს გეოლოგიის ინსტიტუტის დაარსებამ საფუძველი ჩაუყარა ქართველი გეო­ლოგების ჩართვას სამეცნიერო საქმიანობაში. დროთა განმავლობაში გაიზარდა სამეცნი­ერო სკოლის ავტორიტეტი, გაფართოვდა გეოლოგიური დისციპლინების სპექტრი, მომზად­და სპეციალისტთა ახალი თაობები და გაძლიერდა სამეცნიერო კავშირები სხვა გეოლოგიურ დაწესებულებებთან. დაიწყო კვლევები რეგიონული გეოლოგიის, ტექტონიკის, მინერალო­გიის, პეტროლოგიის, ლითოლოგიის, ვულკანოლოგიის, ჰიდროგეოლოგიისა და სხვა მიმარ­თულებებით. 1940-იანი წლებისთვის ინსტიტუტში უკვე ჩამოყალიბებული იყო ქართული გეო­ლოგიის გამორჩეული თვითმყოფადი სკოლა, რომლის ძირითად ფუძემდებლებად  ალექ­სანდრე ჯანელიძე, ალექსანდრე თვალჭრელიძე და კალისტრატე გაბუნია მიიჩნევიან.

იმ პერიოდში ინსტიტუტი აწარმოებდა ფუნდამენტურ კვლევებსა და სამეცნიერო აღმო­ჩენებს, ამასთანავე ავლენდა და იკვლევდა სასარგებლო წიაღისეულის საბადოებს და ქმნიდა მნიშვნელოვან სამეცნიერო პროდუქციას, მათ შორის მონოგრაფიებს, სამეცნიერო ნაშრომებს, ატლასებს, რუკებსა და სხვა აკადემიურ გამოცემებს. ინსტიტუტში ფუნქციონირებდა რამდე­ნიმე ლაბორატორია და მდიდარი სპეციალიზებული სამეცნიერო ბიბლიოთეკა. ასევე შეიქმნა უნიკალური მონოგრაფიული პალეონტოლოგიური მუზეუმი. მეცნიერული მიღწევები და, ზოგადად, წვლილი, რომელიც ინსტიტუტმა მეცნიერებისა და ქვეყნის ეკონომიკის განვითა­რებაში შეიტანა, მხოლოდ იმ საქმიანობის ნაწილია, რომელიც მან იმ დროისთვის განახორ­ციელა. 1941 წლიდან ინსტიტუტი ახლადშექმნილი საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის შემადგენლობაში შევიდა და გეოლოგიისა და მინერალოგიის ინსტიტუტი ეწოდა.

1941 წელს, როცა მთელი ქვეყანა მობილიზებული იყო ომის უზარმაზარი სამხედრო და ეკონომიკური მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად და რესურსებზე წვდომა სტრატეგიული მნიშვნელობის საკითხი გახდა, გეოლოგიის ინსტიტუტმა მთავრობისგან ახალი დავალებები მიიღო. ამ პერიოდში მან ჩაატარა ფართომასშტაბიანი, თავდაცვასთან დაკავშირებული გეო­ლო­გიური კვლევები, რომლებიც სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი მინე­რალური ნედლე­ულის მოპოვებას ისახავდა მიზნად. ქართველმა გეოლო­გებმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს ქვეყნის საომარ პერიოდში რესურსების სტრატეგიის განხორციელებაში.

1950–1980 წწ პერიოდი საქართველოში სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის მნიშვნელოვანი გაფართოებითა და მაღალკვალიფიციური სამეცნიერო და კვლევითი კადრების რაოდენობის სტაბილური ზრდით ხასიათდებოდა. გეოლოგიის ინსტიტუტისთვის ეს ეპოქა მდგრად განვი­­თა­რებას, ახალი კვლევითი მიმართულებების ჩამოყალიბებასა და სამეცნიერო საქმი­ანობის სისტემურ განმტკიცებას ნიშნავდა. სწორედ ამ ათწლეულებში გადაიქცა იგი მრავალ­დარგობრივ კვლევით ცენტრად, რომელიც სულ უფრო მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა როგორც მინერალური რესურსების შესწავლასა და შეფასებაში, ისე საქართველოს თეორი­ული გეოლოგიური სკოლის განვითარებაში.

ამავე პერიოდში იხვეწება მეთოდოლოგია და ცდება მხოლოდ საბადოების ძიე­ბისა და რუკების შედგენის ჩარჩოებს. მეცნიერები იწყებენ პროცესების ახსნას გეოდინამი­კური მოდელების საშუალებით, დგინდება დედამიწის ქერქის განვითარების შიგა კანონ­ზო­მი­ერე­ბები და იზრდება თეორიული საკითხების მნიშვნელობა სამეცნიერო კვლევებში. ამას ხელს უწყობდა ინსტიტუტის მატერიალურ-ტექნი­კური ბაზის გაძ­ლი­­ერება. ლაბორატო­რიები აღი­ჭურვა ახალი ხელსაწყო-დანად­გა­რებით, მიკროს­კო­პებითა და სამეცნიერო ტექნიკით, რაც უფრო დეტალური და ღრმა კვლევის ჩატარების შესაძ­ლებლობას იძლეოდა.

XX საუკუნის შუა პერიოდში ინსტიტუტმა გამოაქვეყნა არაერთი ფუნდამენტური კვლევა, რომლებიც მოიცავდა სტრატიგრაფიისა და პალეონტოლოგიის, რეგიონული გეოლო­გიის, პეტროლოგიის, ვულკანოლოგიისა და მინერალოგიის საკითხებს. ამ ნაშრომებმა მყარი საფუძველი ჩაუყარა საქართველოს ტერიტორიის გეოლოგიური აგებულების დეტალურ შეს­წავ­ლას. 1964 წელს შეიქმნა მნიშვნელოვანი კომპლექსური ნაშრომი სახელწოდებით „საქართ­ველოს სსრ-ის გეოლოგია“, რომელიც გამოქვეყნდა „საბჭოთა კავშირის გეოლოგიის“ X ტომის სახით. გამოცემას თან ახლდა 1:600000 მასშ­ტაბის საქართველოს გეოლოგიური და ტექტონი­კური რუკები. ნაშრომს დღესაც არ დაუკარგავს სამეცნიერო მნიშვნელობა.

1990-იანი წლებისთვის დასრულდა ინსტიტუტის ისტორიის მეორე ეტაპი და დაიწყო ქვეყნისთვის და, მათ შორის, მეცნიერებისთვის უმძიმესი პერიოდი. ეს პერიოდი ინსტი­ტუ­ტის თანამშრომელთა მორალური და პროფესიული ერთგულების გამოვ­ლინების წლები იყო. მიუხედავად სირთულეებისა, ინსტიტუტს არ დაუკარგავს თავისი უმთავ­რესი თვისება – მეცნი­ერებისადმი ერთგულება, ათწლეულების განმავლობაში დაგრო­ვილი ცოდნის შენარჩუ­ნების პასუხისმგებლობა და მისი მომავალი თაობებისთვის გადაცემის ვალდებულება.

2000-იანი წლებიდან ქართულმა მეცნიერებამ დაიწყო აღდგენის რთული და ხანგრძ­ლი­ვი პროცესი და თანდათან ინსტიტუციური და სამეცნიერო განახ­ლების სტაბილურ ეტაპში გადა­იზარდა. 2006 წ ალექსანდრე ჯანელიძის სახელობის გეოლოგიის ინსტი­ტუ­ტი საქარ­ვე­ლოს განათლებისა და მეცნიერების სამი­ნისტროს დაქვემდებარებაში გადავი­და, ხოლო 2010 წ იგი ივანე ჯავახიშვილის სახე­ლობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსი­ტეტს შეუერთდა.

2015 წლიდან ინსტიტუტის ბიუჯეტი მნიშვნელოვნად გაიზარდა, კვლევითი მიმარ­თუ­ლებები თანამედროვე სამეცნიერო მოთხოვნების შესაბამისად განახლდა, გაუმჯობესდა ინფრასტრუქტურა. ახლადშექმნილი გეოლოგიური კვლე­­ვების კომპლექსური ლაბორატორია აღიჭურვა თანამედროვე ხელსაწყოებითა და აპარატურით. ამავე დროს, ინსტიტუტი სულ უფ­რო აქტიურად ცდილობს საერთაშორისო სამეცნიერო საზოგადოებაში ინტეგრაციას. მკვლევ­რები აქტი­ურად მონაწილეობენ საერთაშორისო კონფე­რენ­ციებში, უცხოელ მეცნი­ერებთან ერთობ­ლივ პროექტებსა და კვლევებში და თანაავტორობით გამოქვეყნებული სამეცნიერო ნაშრო­მების მომზადებაში. ამ ინტეგრაციის საფუძველზე ინსტიტუტი მუდმივად ახლებურ კონტექსტში აქცევს თავის საქმიანობას და უზრუნველყოფს კვლევის შედეგების მაღალი სტანდარტებით გამოქვეყნებას. მნიშვნელოვანია ინსტიტუტის ხედვა ახალგაზრდა კადრების მოზიდვასა და მეცნიერთა ახალი თაობის აღზრდასთან დაკავ­შირებით.

ამჟამად გეოლოგიის ინსტიტუტი ხუთ სამეცნიერო განყოფილებასა და ერთ ლაბორა­ტო­რიას აერთიანებს. ესენია: 1. სტრატიგრაფიისა და პალეონტოლოგიის განყოფილება; 2.ტექ­ტონიკისა და რეგიონული გეოლოგიის განყოფილება; 3. პეტროლოგიის, მინერალოგიის, გეოქიმიისა და ლითოლოგიის განყოფილება; 4. ვულკანოლოგიისა და სასარგებლო წიაღისე­ულის გეოლოგიის განყოფილება; 5. გარემოს დაცვის განყოფილება; და გეოლოგიური კვლე­ვების კომპლექსური ლაბორატორია.

სამეცნიერო კვლევითი პროგრამების მიღმა, ინსტიტუტის მკვლევრები მუდმივად მონა­წილეობდნენ ფართომასშტაბიან ეროვნულ პროექტებში. ინსტიტუტის მონაწილეობით სხვადასხვა დანიშნულებისთვის შედგენილი და გამოქვეყნებულია საერთაშორისო რუკები სხვადასხვა მასშტაბით, მათ შორის 1:500 000, 1:200 000, 1:50 000 და 1:25 000 მასშტაბებით.

სამეცნიერო საქმიანობის გარდა, ინსტიტუტი აწარმოებს გამოყენებითი ხასია­თის კვლე­ვებსა და პრაქტიკულ გეოლოგიურ სამუშაოებს. გეოლოგიური კვლევების კომპ­ლექ­სური ლაბო­რატორია მულტიდისციპლინურ ანალიტიკურ მომსახურებას ახორცი­ელებს მომხმარე­ბელთა ფართო სპექტრის დაკვეთით.

ინსტიტუტის ისტორია მრავალი გამორჩეული მეცნიერის სახელთანაა დაკავშირებული, რომლებმაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს ქართული გეოლოგიური სკოლის შექმნასა და განვითარებაში, ჩამოაყალიბეს და განავითარეს კვლევითი მიმართულებები, აღზარდეს მომავალი თაობები. დღეს ინსტიტუტი სხვადასხვა თაობის მკვლევრებს აერთიანებს. უფროსი თაობის მეც­ნი­ერების დიდი პროფესიული გამოცდილება, შუა თაობის მეცნიერების აქტიური და თავ­და­დებული შრომა, პროგრესული ხედვები, ახალი პროექტები, კვლევის თანამედროვე ტექნო­ლოგიები და ინტერდისციპლინური მიდგომები ქმნის მტკიცე საფუძ­ველს ახალგაზრ­და მკვლე­ვრების განვითარებისთვის.

გეოლოგიის ინსტიტუტის ისტორია მჭიდროდ უკავშირდება საქართველოში უმაღ­­­­­ლესი განათლების განვითარებას. ინსტიტუტის მეცნიერები ეწევიან პედა­გო­გიურ მოღვა­­წეობას საქართველოს სხვადასხვა უნივერსიტეტებში, ხელმძ­ღვანე­­ლობენ სამა­გის­ტრო და სადოქ­ტორო თემებს. ეს ურთიერთობა ქმნის ახალი ნიჭიერი კადრების მოძიების შესაძლებლობას და ეხმარება ახალგაზრდებს საკუთარ პროფე­სიულ გზაზე პირველი ნაბი­ჯების გადადგმაში.

ალექსანდრე ჯანელიძის სახელობის გეოლოგიის ინსტიტუტის ტექნოლოგიური შესაძ­ლებლობები უწყვეტად ვითარდება და ფართოვდება. ამჟამად ინსტიტუტში მოქმედი გეოლო­გიური კვლევების კომპლექსური ლაბორატორია აერთიანებს სპეციალიზებულ ლაბო­რატო­რიებს და ახორციელებს სხვადასხვა მიმართულებით ანალიტიკურ კვლევებს. ლაბო­რატორია მოიცავს პალეონტოლოგიური, მიკროპალეონტოლოგიური და პალინოლო­გიური კვლევებისა და ნივთიერებისა და გარემოს შემსწავლელ ლაბორატორიებს.

1932 წლიდან ინსტიტუტი გამოსცემს საკუთარ სამეცნიერო პერიოდულ გამოცემას – „ალექსანდრე ჯანელიძის სახელობის გეოლოგიის ინსტიტუტის შრომებს“.

ალექსანდრე ჯანელიძის სახელობის გეოლოგიის ინსტიტუტს მომავალი განვითარების მკაფიო ხედვა და სტრატეგიული გეგმა აქვს, რომელიც მოიცავს: ახალგაზრდა მკვლევრების აქტიურ მოზიდვასა და მომზადებას; მომავალი თაობის მეცნიერთა პროფესიული განვი­თა­რების შესაძლებლობების გაფართოებას; კვლევის სტანდარტების განახლებას; ინტერდის­ციპ­ლინური თანამშრომლობის გაფართოებას და კვლევით პრაქტიკაში ციფრული ტექნოლო­გი­ების ინტეგრაციას. ინსტიტუტის სამომავლო განვითარება ასევე გულისხმობს მეცნიერულად ორიენტირებული პროგრამის შექმნას, რომელიც ორგანიზაციულად და ფინანსურად მოქნი­ლი და მიმდინარე და მომავალ კვლევით პრიორიტეტებზე მიმართული იქნება. საქართვე­ლოს გეოლოგიური მრავალფეროვნება ინსტიტუტს მნიშვნე­ლოვან შესაძლებ­ლობებს აძლევს, რომ დარჩეს მიმზიდველ პარტნიორად გეოლოგიურ კვლევებში, რომლებიც კავკასიისა და შავი ზღვის რეგიონისთვის მნიშვნელოვან საკითხებს ეხება.

და ბოლოს, უნდა ავღნიშნო, რომ ალექსანდრე ჯანელიძის სახელობის გეოლოგიის ინსტი­­­ტუტი იმაზე მეტია, ვიდრე მის მიერ გამოქვეყნებული მონოგრაფიები, სამეცნიერო ნაშ­რომები და გეოლოგიური რუკები, კოლექციებში დაცული ქანებისა და მინერალების ნიმუ­შები ან არქივებში შენახული დოკუმენტებია. იგი ცოცხალი და უწყვეტი პროცესია, რომე­ლ­მაც სხვადასხვა ისტორიულ პერიოდში შეძლო წონასწორობისა და უწყვეტობის შენარ­ჩუნება და უზრუნველყო ცოდნის, ღირებულებებისა და სამეცნიერო პასუხისმგებ­ლობის შემდეგი თაობისთვის გადაცემა. XX საუკუნის დრამატული ათწლეულები – ომები, ეკო­ნო­მი­კური კრიზისები და სისტე­მუ­რი გარდაქმნები არასაკმარისი აღმოჩნდა იმ სულიერი და ინტელექ­ტუ­ალური ენერგიის შესა­­სუსტებლად, რომელმაც კავკასიაში გეოლოგიური მეც­ნი­ერების ერთ-ერთი გამორჩეული ცენტრი შექმნა. გეოლოგიის­თვის ასი წელი გაელ­ვებაა, მეცნიერე­ბისთვის კი მთელი ეპოქაა და ამ ეპოქაში ჩანს მეცნი­ერების თაობათა შრომა, აზრი და შედეგი.

გასული საუკუნე მხოლოდ განვლილი გზა არ არის, იგი მომავალისკენ მიმავალი გზაა. ინსტიტუტის არსებობის ერთი საუკუნე ჩვენ დიდ პასუხისმგებლობას გვაკისრებს, რომ გან­ვსა­ზღვ­როთ, თუ როგორ გავაგრძელოთ ეს გზა, რა დარჩა გასაკეთებელი მომავალი წლების­თვის და როგორ გადავცეთ მემკვიდრეობა ისე, რომ არ დაიკარგოს ის, რაც აქამდე მოვიტანეთ.

დღეს ინსტიტუტი აგრძელებს მუშაობას, ახორციელებს კვლევებს, აქტიურად თანა­მშ­რომ­­ლობს საერთაშორისო სამეცნიერო ინსტიტუ­ციებ­თან და მომავალ თაობას სამეცნიერო საზო­გადოებაში განვითარების შესაძლებლობებს სთავაზობს.

ასე დასრულდა ასწლიანი ციკლი და ახალი საუკუნე დაიწყო. რას მოიტანს იგი და რას გადაიტანს ალექსანდრე ჯანელიძის სახელობის გეოლოგიის ინსტი­ტუტის გასული საუკუნის გამოცდილებიდან და მემკვიდრეობიდან მომავალში, ამას დრო გვიჩვენებს.