გრამატიკალიზაცია და ენის ცვლილების მექანიზმი

გრამატიკალიზაცია და ენის ცვლილების მექანიზმი

ავტორები

  • ნათია ნემსაძე ივ.ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი,თბილისი, საქართველო

DOI:

https://doi.org/10.52340/lac.2026.36.07

საკვანძო სიტყვები:

გრამატიკალიზაცია, სემანტიკური, მორფოსინტაქსური და ფონოლოგიური ტრანსფორმაციები

ანოტაცია

წინამდებარე ნაშრომი განიხილავს გრამატიკალიზაციას — ენის ცვლილების ფუნდამენტურ პროცესს, რომლის დროსაც ლექსიკური ერთეულები და დამოუკიდებელი კონსტრუქციები დროთა განმავლობაში გრამატიკულ ფუნქციებს იძენენ. ცნების არსი და ისტორია: ტერმინი პირველად ანტუან მეიემ (1912) შემოიტანა. გრამატიკალიზაცია არ არის უეცარი მოვლენა; იგი მოიცავს სემანტიკურ, მორფოსინტაქსურ და ფონოლოგიურ თანდათანობით ტრანსფორმაციებს. ძირითადი მექანიზმები და პრინციპები: პროცესს ახასიათებს სემანტიკური გაფერმკრთალება, დეკატეგორიზაცია, ფონოლოგიური ეროზია, სავალდებულოობის ზრდა და სუბიექტივიზაცია (ლემანისა და ჰოპერის თეორიებზე დაყრდნობით). კორპუსული კვლევები: გრამატიკალიზაცია ეფექტიანად შეისწავლება რაოდენობრივი და დიაქრონიული კორპუსებით (მაგ., ინგლისური ენის ისტორიული კორპუსები, Google Books Ngram Viewer), სადაც ფიქსირდება გამოყენების სიხშირის ზრდა და კოლოკაციური ცვლილებები. ციფრული დისკურსი: სოციალური მედია აჩქარებს ახალი დისკურსული მარკერებისა და პრაგმატიკული ნაწილაკების (მაგ., because + noun, low-key, literally) ფორმირებას. შუალედური ეტაპი (Bridging Context): ლექსიკური ერთეულები გრამატიკულ ფუნქციებს მყისიერად არ იძენენ. ისინი გადიან გარდამავალ ფაზას (მაგ., ძვ. ინგლისური willan „სურვილი“ შუა ინგლისურის ამბივალენტობა თანამედროვე will მომავალი დროის დამხმარედ), სადაც ძველი და ახალი მნიშვნელობები თანაარსებობს. ენტროპია და კომპლექსური სისტემები: შუალედური ეტაპი ხასიათდება მაღალი ენტროპიით (გაურკვევლობით). ავტორი ილია პრიგოჟინის თეორიაზე (ფლუქტუაცია და ბიფურკაცია) დაყრდნობით მიუთითებს, რომ ენის, როგორც ღია და ადაპტაციური სისტემის ცვლილებები წარმატებით აიხსნება ფიზიკისა და ინფორმაციის თეორიის ცნებებით. ენათმეცნიერებაში ენტროპიისა და პრიგოჟინის თეორიის სინთეზი აჩვენებს, რომ ენობრივი ცვლილებები (როგორიცაა გრამატიკალიზაცია) ქაოსური ან სრულიად შემთხვევითი არ არის; პირიქით, ისინი ღია სისტემის ბუნებრივ თვითორგანიზაციას წარმოადგენენ, სადაც სტაბილურობა გარდამავალი ფაზებით (რომლებიც მაღალი ენტროპიით ხასიათდება) ირღვევა და შემდგომში ახალ წონასწორობას პოულობს.

##plugins.generic.usageStats.downloads##

##plugins.generic.usageStats.noStats##

წყაროები

1. Bybee, J. (2010). Language, Usage and Cognition. Cambridge University Press.

2. Heine, B., & Kuteva, T. (2002). World Lexicon of Grammaticalization. Cambridge University Press.

3. Hopper, P. J. (1991). “On Some Principles of Grammaticalization.” In E. C. Traugott & B. Heine (Eds.), Approaches to Grammaticalization.

4. Hopper, P. J., & Traugott, E. C. (2003). Grammaticalization (2nd ed.). Cambridge University Press.

5. Lehmann, C. (2015). Thoughts on Grammaticalization (3rd ed.). Language Science Press.

6. Meillet, A. (1912). “L'évolution des formes grammaticales.” Scientia, 12, 384–400.

7. Traugott, E. C., & Dasher, R. B. (2002). Regularity in Semantic Change. Cambridge University Pre

8. ნათია ნემსაძე „ენის ცვლილების მექანიზმი“. საერთაშორისო სამეცნიერო ჟურნალი „ინტელექტუალი“, #19. გვ.23-28. www.inteleqtuali.ge

ჩამოტვირთვები

გამოქვეყნებული

2026-11-17

გამოცემა

სექცია

ენათმეცნიერება
Loading...