ფერის თვისებათა სპარსულ სახელწოდებათათვის
DOI:
https://doi.org/10.52340/lac.2026.36.02საკვანძო სიტყვები:
ფერის ზედსართავები, ფერის სპარსული ზედსართავებიანოტაცია
ფერის ზოგად თვისებათა შესაბამისი სპარსული ზედსართავები ორი ჯგუფითაა წარმოდგენილი:
I - ნათლის, ბრწყინვალების, გამჭვირვალობის, უფერულობისა (35 ერთეული) და II - სიბნელე-სიმუქის, სიმქრქალის (21 ერთეული) აღმნიშვნელი სახელწოდებებით.
ეს სიტყვები განხილულია ეტიმოლოგიური წარმომავლობის, მორფოლოგიური სტრუქტურის, სტილისტური მარკირებისა და პოლისემიურობის მიხედვით.
ორივე ჯგუფში ერთიანად წარმოდგენილია 23 არაბიზმი, 16 არქაიზმი, 4 კოლოკვიალიზმი, 12 სუფიქსური დერივატი, 2 კომპოზიტოიდი და 12 კომპოზიტი.
I ჯგუფი 30 პოლისემანტს მოიცავს. მათ შორის 11 გრამატიკული და 10 თემატური პოლისემანტია. II ჯგუფში წარმოდგენილ 17 პოლისემანტთა მწკრივში 6 ერთეული გრამატიკულ, 14 კი თემატურ პოლისემანტად გვევლინება.
გრამატიკული პოლისემანტები მეტწილად აერთიანებენ არსებითისა და ზედსართავის მნიშვნელობებს. იშვიათად გვხვდება ზმნიზედური მნიშვნელობაც (მაგალითად, صاف [sāf] ზედ. სახ. 1) „ნათელი; სუფთა; გამჭვირვალე“; 2) „უბოროტო“; არს. სახ. 3) სასაუბრო „ანკარა და უნალექო/შეუმღვრეველი ღვინო“; ზმნზდ. 4) სასაუბრო „პირდაპირ, მიკიბ-მოკიბვის გარეშე; ღიად, გულწრფელად“).
საკვლევ სახელწოდებათა გაარსებითებისას გვხვდება ანთროპონიმიზაციის შემთხვევებიც (მაგალითად, ქალის საკუთარი სახელი تابان [tābān] „ნათელი; მბრწყინავი; ელვარე“; მამაკაცის საკუთარი სახელი فرمند [farmand] 1) „კაშკაშა, მბრწყინავი, ელვარე“; 2) „მცოდნე, ბრძენი“).
მცირედად დასტურდება შეზღუდული ვალენტობის ზედსართავებიც (მაგალითად,داج [dāj] მოძვ. „უკუნი, კუნაპეტი, ძალიან ბნელი (ითქმის ღამეზე)“.
ნათელი და ელვარე თემატური პოლისემიის შემთხვევებში ასოცირებულია გამჭვირვალობასთან, ზოგადად ღია ფერთან, სითეთრესთან, ასევე ნაცრისფერ-ფერფლისფერთან, წითელთან და მწვანესთან (მაგალითად, اشهب [ašhab] მოძვ. 1) „ნათელი; თეთრი“; 2) „შავ-თეთრი, ნაცრისფერი“; افروخته [afruxte] 1) „ნათელი, ანთებული“; 2) „აწითლებული - ბრაზისგან“; سرسبز [sarsabz] 1) „მწვანე; ამწვანებული; 2) მოძვ. „ნათელი, ელვარე“).
არათემატური ტიპის პოლისემიურ კავშირებში ჩანს ნათლისა და ელვარეს მიმართება დადებითი ან ნეიტრალური კონოტაციის სიტყვათმნიშვნელობებთან (მაგალითად, صاف [sāf] 1) „ნათელი; სუფთა; გამჭვირვალე“; 2) „უბოროტო;“; 3) „გლუვი“).
ნათლისა და ელვარების მნიშვნელობათა საფუძველზე განვითარებულ სიტყვათმნიშვნელობებში იშვიათად ჩანს უარყოფითი კონოტაცია آذررنگ [āzarrang] 1) ზედ. სახ. „ნათელი, ელვარე“; 2) არს. სახ. „დარდი; ტანჯვა“. აქ დარდისა და ტანჯვის მნიშვნელობა ეფუძნება ნათლისა და ელვარების ასოციაციას ცეცხლთან, წვასთან).
თემატური ტიპის პოლისემიისას სიბნელე და სიმუქე ასოცირებულია სიმქრქალესთან, შავ, მუქ ლურჯ, ნაცრისფერ, ხორბლისფერ და ასევე მწვანე ფერებთან (მაგალითად, خشین [khašin] 1) „მუქი ლურჯი; 2) „შავი“; 3) „ნაცრისფერი“; 4) „მუქი ფერის“; سبزارنگ [sabzārang] მოძვ. 1) „მწვანე“; 2) „შავგრემანი; ხორბლისფერი“). გვაქვს ენანტიოსემიის შემთხვევაც – گندمی [gandomi] 1) „თეთრსა და მწვანეს შორის“, ანუ ღია, ბაცი; 2) „მუქი“.
სიბნელისა და სიმუქის აღმნიშვნელ ზედსართავებში არათემატური პოლისემიის საფუძველი სიბნელისა და სიმუქის ასოციაციაა უარყოფითი შინაარსის სხვადასხვა ცნებებთან (მაგალითად, مظلم [mozlem] მოძვ. 1) „ბნელი“; 2) „პირქუში, საშიში“).
დასტურდება ერთი შემთხვევა, როცა სიბნელე და სიმუქე ასოცირდება დადებით კონოტაციასთან – موژان [mužān] მოძვ. 1) „ბნელი, მუქი“ (ითქმის თვალზე); 2) „მიბნედილი; კეკლუცი“.
ნაცრისფრისა და მწვანის პოლისემიური კავშირი ანტონიმური შინაარსის ნათელთან და მუქთან ასახავს ამ ორი სახელწოდების მიმართებას ფერის როგორც ნათელ, ასევე მუქ ტონალობებთან.
##plugins.generic.usageStats.downloads##
წყაროები
1. აბადისი – Abadis Dictionary https://abadis.ir
2. ანვარი (2002) – Anvari, H.(Ed.), Sokhan Comprehensive Dictionary (فرهنگ بزرک سخن), vol. I-VIII, Tehran, 1381/2002.
3. რუბინჩიკი, ი. (1985) – Рубинчик, Ю. Персидско-русский словарь, т. I-II, Москва: Русский язык.




