Lexical Correspondences between 5th–18th Century Literary Georgian and Southern Dialects

ანოტაცია

გასული საუკუნის 90-იანი წლებიდან დაიწყო ჭოროხის ხეობის მკვიდრთა და მუჰაჯირთა შთამომავლების მეტყველების, ფოლკლორის, ყოფის ინტენსიური შესწავლა. კვლევებმა აჩვენა, რომ ჭოროხის აუზში ისტორიულად ჩამოყალიბდა რამდენიმე ქვეყანა – აჭარა, შავშეთი, კლარჯეთი, ტაო, სპერი... ხეობის მოსახლეობას ინტენსიური ურთიერთობა ჰქონდა ერთმანეთთან და მეზობელ რეგიონებთანაც... მათი მეტყველება ერთმანეთთან ახლოს მდგომი დიალექტებია, ამიტომაც გამოვყოფთ მათ ცალკე ჯგუფად და ვუწოდებთ სამხრულ დიალექტებს ან სამხრულ მეტყველებას. შესაბამისად, ლინგვისტური, ისტორიული და გეოგრაფიული ფაქტორების გათვალისწინებით სამხრულ კილოებს ქმნიან აჭარული, შავშური, კლარჯული და ტაოური.

        ამჟამად საქართველოს სახელმწიფოს ტერიტორიაზეა აჭარული დიალექტი, კლარჯულის (სამი სოფელი: მირვეთი, ქვემო მარადიდი, კირნათი) და შავშურის ნაწილი (ისტორიული შავშეთის - მაჭახლის ხეობის ქვემო წელი). სამხრული დიალექტების ძირითადი ნაწილი კი თურქეთის რესპუბლიკის ტერიტორიაზეა, ამიტომ ბევრგან ქართული დავიწყებულია, მაგრამ გადარჩენილ ქართულს საინტერესო ფორმები და ლექსიკური ერთეულები შემოუნახავს.

 სამხრულ დიალექტებში შემორჩენილი ზოგიერთ ლექსიკური ერთეულის მნიშვნელობა ემთხვევა V–XVIII საუკუნეების სამწერლობო ქართულში დადასტურებულ სიტყვათა მნიშვნელობებს. ნაშრომში განვიხილავთ შემდეგ ლექსიკურ ერთეულებს:

განქარვება – გაქრობა’, გაფანტვა’: ღმერთმა გიგიქაროს, რაცხა დერდი გაქ.

შექცევა – შებრუნება’: კარში არ გუუშვებდით, არ შუუქციოსო.

მოდრეკა, მოდრეკილი, მოდრეკილობა – დამდაბლება’, დახრა’, მუხლის მოყრა’; მოხრილობა’: შუამთაში შეველ, ეკლესია დაბალი იყო, მოდრეკილი შეველ.

ცუდი – ფუჭი’, უქმი’: ცუდე რამ ჲარები.

ძელი//შეშა – ხე’, ფიცარი’: ძელის სახლებ გავაკეთებდით; შიშის(<შეშის) მუხი გააკათავდენ. 

ჯინჭველი – ჭინჭველი’: ჯინჭველია, ანტეროღლი ანტერი!

მზის-თუალი - მზე’: ერთი-ორი დღე ცივია, იმის უკან ზითვალია; ბზითუალი ჩევდა, გო, არ შეგეწყინა?

სული – სუნი’: რა კაჲ სული გიდისო.

ტაროსი – ამინდი’: ტაროსები აცივდება, წავალთ;

         სამხრულ მეტყველებაში იძებნება არაერთი სხვა სიტყვა, რომლებიც დასტურდება ძველი ქართული მწერლობის ძეგლებში, რაც სამხრული დიალექტებისა და ქართული სამწერლობო ენის მიმართების შესასწავლად მნიშვნელოვანი მასალაა.