ანთროპოგენური ელექტრომაგნიტური სიხშირეების უარყოფითი ბიოლოგიური ეფექტები ადამიანის ჯანმრთელობაზე: მოლეკულური მექანიზმები, ფიზიოლოგიური რეაქციები და ელექტრომაგნიტური ჰიპერმგრძნობელობის სინდრომი
DOI:
https://doi.org/10.52340/spectri.2025.12.02.04საკვანძო სიტყვები:
ელექტრომაგნიტური ველები (EMF), ელექტრომაგნიტური ჰიპერმგრძნობელობა (EHS), ძაბვაზე დამოკიდებული კალციუმის არხები (VGCC), ოქსიდაციური სტრესი, რეაქტიული ჟანგბადის სახეობები (ROS), DNA-ს დაზიანებაანოტაცია
ანთროპოგენური ელექტრომაგნიტური ველები (EMF), განსაკუთრებით ის, რაც გამოსხივდება უკაბელო კომუნიკაციის მოწყობილობებიდან და ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურიდან, გავრცელებული გახდა თანამედროვე საზოგადოებაში და აღვივებს მნიშვნელოვან შეშფოთებას მათი პოტენციური ზემოქმედების შესახებ ჯანმრთელობაზე. ეს მიმოხილვა შეისწავლის ელექტრომაგნიტური სიხშირეების ბიოლოგიურ გავლენას ადამიანის ჯანმრთელობაზე მოლეკულურ, უჯრედულ და ფიზიოლოგიურ დონეზე, განსაკუთრებული აქცენტით არათერმული ეფექტების შესახებ, რომლებიც ხდება უსაფრთხოების მოქმედი სახელმძღვანელო ნორმების ქვემოთ. 200-ზე მეტი რეცენზირებული კვლევის მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ პოლარიზებული და კოჰერენტული ელექტრომაგნიტური გამოსხივება, განსაკუთრებით მაშინ, როცა მოდულირებულია ძალიან დაბალი სიხშირეებით (ELF), შეუძლია გამოიწვიოს უჯრედის მემბრანაში ძაბვაზე დამოკიდებული იონური არხების (VGIC) დისფუნქცია, რაც იწვევს კალციუმის დისრეგულაციას და შემდგომ ოქსიდაციურ სტრესს რეაქტიული ჟანგბადის სახეობების (ROS) ზედმეტი წარმოქმნის გზით. მოლეკულური მოვლენების ეს კასკადი იწვევს DNA-ს დაზიანებას, მიტოქონდრიულ დისფუნქციას, უჯრედულ სენესცენციას და აპოპტოზს. ეპიდემიოლოგიური კვლევები უკავშირებს ქრონიკულ EMF-ზე ზემოქმედებას კიბოს რისკის გაზრდას, რეპროდუქციულ დისფუნქციას, ნევროლოგიურ დარღვევებს და მდგომარეობას, რომელიც ცნობილია როგორც ელექტრომაგნიტური ჰიპერმგრძნობელობა (EHS), რომელიც გავლენას ახდენს მოსახლეობის დაახლოებით 3-10%-ზე განვითარებულ ქვეყნებში. EHS-ის მქონე პირები განიცდიან დამთრგუნველ სიმპტომებს, მათ შორის თავის ტკივილს, დაღლილობას, კოგნიტურ დაქვეითებას და ავტონომიურ დისფუნქციას, როცა ექვემდებარებიან ელექტრომაგნიტურ გამოსხივებას. მძიმედ დაზარალებული ინდივიდების ნაწილი იძულებული გახდა ცხოვრობდეს ელექტრომაგნიტურად დაცულ საცხოვრებელში ან "ფარადეის გალიის" სტრუქტურებში, ზემოქმედების შესამცირებლად. პირველადი მოლეკულური მექანიზმი მოიცავს EMF-ით გამოწვეულ ძაბვაზე დამოკიდებული კალციუმის არხების (VGCC) აქტივაციას, რომელიც იწვევს უჯრედშიდა კალციუმის შემოდინებას, რაც ააქტიურებს NADPH ოქსიდაზას, მიტოქონდრიული ელექტრონული ტრანსპორტის ჯაჭვის დარღვევას და აზოტის ოქსიდის სინთეზას, რომლებიც ერთობლივად წარმოქმნიან სუპეროქსიდის ანიონებსა და აზოტის ოქსიდს, რომლებიც გაერთიანებით ქმნიან ძალიან რეაქტიულ პეროქსინიტრიტს და ჰიდროქსილის რადიკალებს. ეს რეაქტიული სახეობები იწვევს DNA-ს ჯაჭვების პირდაპირ წყვეტას, ლიპიდების პეროქსიდაციას და ცილების ოქსიდაციას. სამედიცინო თვალსაზრისით, მიუხედავად იმისა, რომ EHS უნივერსალურად არ არის აღიარებული ფორმალურ დიაგნოზად, კლინიკური მტკიცებულებები აჩვენებს ობიექტურ ბიომარკერებს, მათ შორის ოქსიდაციური სტრესის მარკერების მომატებას EHS პაციენტთა დაახლოებით 80%-ში. ეს მიმოხილვა აჯამებს EMF-ის ბიოეფექტების შესახებ არსებულ ცოდნას ბიოლოგიური მასშტაბების მიხედვით, განიხილავს EHS-ის დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის გარშემო არსებულ კამათს და ხაზს უსვამს აუცილებლობას გადასინჯულ იქნეს ზემოქმედების სახელმძღვანელო ნორმები, რომლებიც გაითვალისწინებენ არათერმულ ბიოლოგიურ ეფექტებს, განსაკუთრებით მიმდინარე გლობალური 5G ტექნოლოგიის განლაგებისა და გარემოს ელექტრომაგნიტური გამოსხივების დონის ზრდის გათვალისწინებით.
##plugins.generic.usageStats.downloads##
წყაროები
Pedersen RJ. Biological effects from electromagnetic field exposure and public exposure standards. Biomed Eng Online. 2004;3:17.
Yakymenko I, Tsybulin O, Sidorik E, Henshel D, Kyrylenko O, Kyrylenko S. Oxidative mechanisms of biological activity of low-intensity radiofrequency radiation. Electromagn Biol Med. 2016;35(2):186-202.
Yakymenko I, Tsibulin O. Oxidative stress biomarkers in the context of radiofrequency electromagnetic field exposure. In: Preedy VR, editor. Biomarkers in toxicology. 2nd ed. London: Academic Press; 2022. p. 765-84.
Miller AB, Sears ME, Morgan LL, Davis DL, Hardell L, Oremus M, et al. Risks to health and well-being from radio-frequency radiation emitted by cell phones and other wireless devices. Front Public Health. 2019;7:223.
Panagopoulos DJ, van den Heuvel R. Lasting biological effects and possible mechanisms of action of electromagnetic field exposures. In: Rosch PJ, editor. Bioelectromagnetic and subtle energy medicine. 2nd ed. Boca Raton (FL): CRC Press; 2015. p. 127-48.
Panagopoulos DJ, Balmori A. On the biophysical mechanism of sensing atmospheric discharges by living organisms. Sci Total Environ. 2017;599-600:2026-34.
Balmori A. Anthropogenic radiofrequency electromagnetic fields as an emerging threat to wildlife orientation. Sci Total Environ. 2015;518-519:58-60.
Schreier N, Huss A, Röösli M. The prevalence of symptoms attributed to electromagnetic field exposure: a cross-sectional representative survey in Switzerland. Soz Praventivmed. 2006;51(4):202-9.
Belpomme D, Hardell L, Belyaev I, Burgio E, Carpenter DO. Thermal and non-thermal health effects of low intensity non-ionizing radiation: an international perspective. Environ Pollut. 2018;242(Pt A):643-58.
Pall ML. Electromagnetic fields act via activation of voltage-gated calcium channels to produce beneficial or adverse effects. J Cell Mol Med. 2013;17(8):958-65.
Panagopoulos DJ. Electromagnetic pollution from telecommunication towers affecting birds and insects. Rev Environ Health. 2021;36(2):159-69.
Panagopoulos DJ, Tigoe JK, Messini N, Karabarbounis A, Margaritis LH, Thielens A, et al. Polarization: a key difference between man-made and natural electromagnetic fields, in regard to biological activity. Sci Rep. 2015;5:14914.
Belpomme D, Campagnac C, Irigaray P. Reliable disease biomarkers characterizing and identifying electrohypersensitivity and multiple chemical sensitivity as two etiopathogenic aspects of a unique pathological disorder. Rev Environ Health. 2015;30(4):251-71.
BBC. The town that banned Wi-Fi. BBC News; 2011 [cited 2026 Jan 23]. Available from: https://www.bbc.com/news
Panagopoulos DJ, Johansson O, Carlo GL. Real versus simulated mobile phone exposures in experimental studies. Biomed Res Int. 2015;2015:607053.
Panagopoulos DJ, Karabarbounis A, Lykaki E, Margaritis LH. Mechanisms for action of electromagnetic fields on cells. Biochem Biophys Res Commun. 2007;298(1):95-102.
Friedman J, Kraus S, Hauptman Y, Schiff Y, Seger R. Mechanism of short-term ERK activation by electromagnetic fields at mobile phone frequencies. Biochem J. 2007;405(3):559-68.
Panagopoulos DJ, Chrousos GP. Shielding methods and products against man-made electromagnetic fields: protection versus risk. Sci Total Environ. 2019;667:255-62.
Panagopoulos DJ. Effect of microwave exposure on the ovarian development of Drosophila melanogaster. Cell Biochem Biophys. 2012;63(2):121-32.
Panagopoulos DJ. Electromagnetic interaction between environmental fields and living systems determines health and well-being. In: Roosli M, editor. Electromagnetic fields. London: InTech; 2011. p. 95-120.
Genius SJ. Electromagnetic hypersensitivity: evidence for a novel neurological syndrome. Int J Neurosci. 2018;128(3):263-75.
Hallberg Ö, Oberfeld G. Letter to the editor: will we all become electrosensitive? Electromagn Biol Med. 2006;25(3):189-91.
Panagopoulos DJ, Karabarbounis A, Margaritis LH. Mechanism for action of electromagnetic fields on cells. Electromagn Biol Med. 2002;21(1):19-34.
Panagopoulos DJ, Messini N, Karabarbounis A, Philippetis AL, Margaritis LH. A mechanism for action of oscillating electric fields on cells. Biochem Biophys Res Commun. 2000;272(3):634-40.
Hardell L. World Health Organization, radiofrequency radiation and health - a hard nut to crack (review). Int J Oncol. 2017;51(2):405-13.
Panagopoulos DJ. Mechanism for biological effects of electromagnetic fields. Electromagn Biol Med. 2013;32(3):367-81.
Hardell L, Carlberg M. Mobile phone and cordless phone use and the risk for glioma - analysis of pooled case-control studies in Sweden, 1997-2003 and 2007-2009. Pathophysiology. 2017;24(1):1-13.
Hedendahl LK, Carlberg M, Koppel T, Hardell L. Measurements of radiofrequency radiation with a body-borne exposimeter in Swedish schools with Wi-Fi. Front Public Health. 2015;3:279.
Panagopoulos DJ, Karabarbounis A, Yakymenko I, Chrousos GP. Human-made electromagnetic fields: ion forced-oscillation and voltage-gated ion channel dysfunction, oxidative stress and DNA damage. Int J Mol Sci. 2021;22(5):2374.
Houston BJ, Nixon B, King BV, De Iuliis GN, Aitken RJ. The effects of radiofrequency electromagnetic radiation on sperm function. Reproduction. 2016;152(6):R263-76.
Huss A, Egger M, Hug K, Huwiler-Müntener K, Röösli M. Source of funding and results of studies of health effects of mobile phone use: systematic review of experimental studies. Environ Health Perspect. 2007;115(1):1-4.
International Agency for Research on Cancer (IARC). Non-ionizing radiation, Part 2: radiofrequency electromagnetic fields. IARC Monogr Eval Carcinog Risks Hum. 2013;102:1-460.
Jagetia GC. Genotoxic effects of electromagnetic field radiations from mobile phones. Environ Res. 2022;212(Pt D):113321.
National Toxicology Program (NTP). NTP technical report on the toxicology and carcinogenesis studies in Hsd:Sprague Dawley SD rats exposed to whole-body radio frequency radiation at a frequency (900 MHz) and modulations (GSM and CDMA) used by cell phones. Research Triangle Park (NC): National Toxicology Program; 2018. Report No.: TR-595.
Pall ML. Scientific evidence contradicts findings and assumptions of Canadian Safety Panel 6: microwaves act through voltage-gated calcium channel activation to induce biological impacts at non-thermal levels, supporting a paradigm shift for microwave/lower frequency electromagnetic field action. Rev Environ Health. 2015;30(2):99-116.
Panagopoulos DJ. Chromosome damage in human cells induced by UMTS mobile telephony radiation. Gen Physiol Biophys. 2019;38(6):445-54.
Panagopoulos DJ. Effect of GSM 900-MHz mobile phone radiation on the reproductive capacity of Drosophila melanogaster. Electromagn Biol Med. 2004;23(1):29-43.
Panagopoulos DJ. Comparing DNA damage induced by mobile telephony and other types of man-made electromagnetic fields. Mutat Res Rev Mutat Res. 2019;781:53-62.
Panagopoulos DJ, Karabarbounis A, Lykaki E, Comparison of bioactivity between GSM 900 MHz and DCS 1800 MHz mobile telephony radiation. Electromagn Biol Med. 2013;32(1):106-17.
Ramsey JL. Practical electromagnetic shielding: design, testing, and applications. IEEE Electromagn Compat Mag. 2024;13(1):45-58.
Rubin GJ, Nieto-Hernandez R, Wessely S. Idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (formerly 'electromagnetic hypersensitivity'): an updated systematic review of provocation studies. Bioelectromagnetics. 2010;31(1):1-11.
Sheppard AR, Swicord ML, Balzano Q. Quantitative evaluations of mechanisms of radiofrequency interactions with biological molecules and processes. Health Phys. 2019;95(4):365-96.
Panagopoulos DJ, Margaritis LH. Mobile telephony radiation effects on insect ovarian cells: the necessity of real exposures bioactivity assessment. The key role of polarization, and the ion forced-oscillation mechanism. In: Giuliani L, Soffritti M, editors. Non-thermal effects and mechanisms of interaction between electromagnetic fields and living matter. Bologna (Italy): Ramazzini Institute; 2010. p. 181-205.
Tumbleweed Houses. Electromagnetic shielding for residential structures: costs and implementation. 2024. Available from: https://www.tumbleweedhouses.com
Panagopoulos DJ. Mobile telephony radiation effects on living organisms. In: Harper AC, Buxton RV, editors. Mobile telephones: networks, applications and performance. Hauppauge (NY): Nova Science Publishers; 2008. p. 107-49.
Panagopoulos DJ. Analyzing the health impacts of modern telecommunications microwaves. In: Markov M, editor. Dosimetry in bioelectromagnetics. Boca Raton (FL): CRC Press; 2017. p. 271-96.
World Health Organization (WHO). Electromagnetic hypersensitivity. Geneva: WHO; 2014.
Sulashvili N, Seniuk I, Kravchenko V, Imerlishvili I, Gabunia L, Gorgaslidze N, et al. ADVANCES, CLINICAL TRANSLATION AND EMERGING CHALLENGES IN GENE THERAPY: FROM VIRAL VECTOR ENGINEERING AND GENOME EDITING TO PRECISION AND PERSONALIZED GENETIC MEDICINE. GS. 2025 Dec. 16;7(4):630-56. Available from: https://journals.4science.ge/index.php/GS/article/view/4427
Sulashvili N, Chichoyan N, Kravchenko V, Imerlishvili I, Gabunia L, Gorgaslidze N, et al. THE MANIFESTATION OF FEATURES OF GENE THERAPY ADVANCES: A COMPREHENSIVE DISCOURSE OF CURRENT PROGRESS AND FUTURE DIRECTIONS. GS.2025 Dec. 16;7(4):593-620. Available from: https://journals.4science.ge/index.php/GS/article/view/4426
Sulashvili N, Abzianidze E, Beglaryan M, Gabunia L, Gorgaslidze N, Alavidze N, et al. THE SCIENTIFIC DISCUSSION OF KEY ISSUE ASPECTS OF MITOCHONDRIAL DYSFUNCTION AND PHARMACOTHERAPEUTIC MANAGEMENT STRATEGIES IN PARKINSON’S DISEASE: FOCUS ON MITOPHAGY AND NAD+ METABOLISM. GS 2025 Aug. 4;7(3):397-442. Available from: https://journals.4science.ge/index.php/GS/article/view/3960
Aphkhazava D, Sulashvili N, Tkemaladze J. Stem Cell Systems and Regeneration. GS. 2025 Mar. 2;7(1):271-319. Available from: https://journals.4science.ge/index.php/GS/article/view/3446.
ჩამოტვირთვები
გამოქვეყნებული
როგორ უნდა ციტირება
გამოცემა
სექცია
ლიცენზია
ეს ნამუშევარი ლიცენზირებულია Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 საერთაშორისო ლიცენზიით .
